Şema Terapi Nedir?

İnsan, dünyayı anlamlandırırken yalnızca bugün yaşadıklarıyla şekillenmez; çocukluk yıllarından itibaren oluşan duygusal deneyimler, ihtiyaçların karşılanma biçimi, ilişkilerde öğrendiği örüntüler ve kendine dair geliştirdiği inançlar yaşam boyunca iz bırakır. Şema Terapi, tam da bu izi takip eden bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapi, özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçların yetişkinlikte nasıl tekrarlayan düşünce, duygu ve davranış kalıplarına dönüştüğünü anlamaya odaklanır. Bu kalıplara “erken dönem uyumsuz şemalar” adı verilir. Kişi farkında olmadan aynı döngüleri tekrar eder; ilişkilerde benzer kırılmalar yaşar, kendine aynı sert sesle yaklaşır ya da yoğun duygular karşısında benzer biçimde geri çekilir, öfkelenir veya uyum sağlar.

Şemalar Nasıl Oluşur?

Her insanın beş temel duygusal ihtiyacı vardır (Young, 2003):

Güvenli bağlanma ve kabul görme
Özerklik, yeterlilik ve kimlik duygusu
Duygusal ihtiyaçların ifade edilmesi
Oyun, spontane hareket ve özgürlük
Gerçekçi sınırlar ve özdenetim

Bu ihtiyaçlar tutarlı biçimde karşılanmadığında, çocuk zihni dünyayı ve kendisini anlamlandırmak için “şemalar” geliştirir. Bu şemalar, başlangıçta bir tür başa çıkma stratejisi gibi görünse de yetişkinlikte kişinin kendine ve ilişkilerine zarar veren otomatik örüntülere dönüşebilir.

Başa Çıkma Modları: İçimizdeki Farklı Sesler

Şema Terapi yalnızca şemaları değil, bu şemalar tetiklendiğinde ortaya çıkan modları da ele alır. Modlar, kişinin o anki duygu durumunu, düşüncelerini ve davranış eğilimlerini temsil eden “içsel parçalar” gibidir.
Bunlar arasında:

Kırılgan Çocuk Modu
Öfkeli Çocuk Modu
Uysal/teslim olan mod
Kaçınan/donan mod
Aşırı telafi eden mod
Cezalandırıcı veya talepkâr ebeveyn modları
gibi uyumsuz modlar yer alır.

Terapi sürecinin asıl hedefi, kişinin içinde zaten var olan fakat erişimi zorlaşmış “Sağlıklı Yetişkin Modunu” güçlendirmektir.

Şema Terapi Nasıl Çalışır?

Şema Terapi, bilişsel, davranışçı ve deneyimsel teknikleri bir araya getiren bütüncül bir yaklaşımdır. Terapi sürecinde:

1. Duygusal Deneyimlere Erişim (Deneyimsel Teknikler)

İmgeleme çalışmaları, sandalye çalışmaları ve sınırlı yeniden ebeveynlik gibi tekniklerle danışanın çocukluk dönemindeki duygularına güvenli bir şekilde temas etmesi sağlanır. Amaç, yarım kalmış duygusal ihtiyaçların fark edilmesi ve onarılmasıdır.

2. Uyumsuz İnançların Yeniden Yapılandırılması (Bilişsel Çalışmalar)

Kişiyi zorlayan otomatik düşünceler, kalıplaşmış inançlar ve davranış döngüleri ele alınır; daha sağlıklı alternatifler geliştirilir.

3. Günlük Yaşamda Değişim (Davranışsal Teknikler)

Şemaları tetikleyen durumlar belirlenir ve yeni davranış pratikleri oluşturularak değişim somutlaştırılır.

Tüm bu süreç, terapistin sınırlı yeniden ebeveynlik yaklaşımıyla danışana sıcak, güvenli ve profesyonel bir ilişki sunmasıyla derinleşir.

Şema Terapinin Etki Alanları

Şema Terapi özellikle aşağıdaki alanlarda etkili bir yaklaşımdır:

Kronik ilişki sorunları
Özgüven ve kimlik problemleri
Duygusal yoksunluk, dışlanmışlık ve değersizlik hisleri
Terk edilme kaygısı
Bağımlılık ilişkileri
Depresyon ve anksiyete
Kişilik örüntülerine bağlı zorluklar
Travma sonrası duygusal düzenleme güçlükleri

Kısacası, Şema Terapi kişinin geçmişinden bugüne taşıdığı yükleri görünür kılan, kökene inerek sürdürülebilir değişim hedefleyen derinlemesine bir iyileşme yolculuğudur.

Kaynakça

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.

Young, J. E. (1999). Cognitive therapy for personality disorders: A schema-focused approach (3rd ed.). Professional Resource Press.

Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.